Eğitim Materyalleri 

Plastik Tabaklarla Astronomi

Astronomi etkinlikleri yapmak için, mutlaka pahalı bir teleskoba ya da elinizin altında bir gözlemevine ihiyaç yok. Basit kırtasiye  malzemelerinden, kullanılmayan karton ve kağıtlardan birçok aktivite yapmanız mümkün. Bu hafta tanıtacağımız  eğitim materyalimizde olduğu gibi, plastik tabak gibi basit bir malzemeyle dahi yapılabileceklerin sınırı yok.

Ay'ın her bir evresinin nasıl, ne zaman ve gökyüzünde nerede görüneceğinin bir modeli

Pikniklerde kullandığımız plastik tabaklar, dairesel şekilleri ve kolayca kesilip şekil verilebilmeleri sebebiyle yeryüzü ve gökyüzü  modelleri yapmak için birebirler. Dilerseniz, üst üste birden fazla  plastik tabağı ekleyerek modeli daha da karmaşıklaştırabilir ve her bir katmanı hareket ettirerek Dünya'nn dönüşü ve gökyüzünün görünen hareketini kolayca gösterebilirsiniz.Kutup Yıldızının gökyüzündeki konumu ve enlem arasındaki ilişkiyi gösteren model

Aşağıdaki internet sayfası, platik tabakları kullanarak yapılmış onlarca yaratıcı astronomi etkinliği ve materyali içeriyor. Herhangi birini yapmanız en fazla bir saatinizi alır ve yapacağınız materyali kullanarak birçok kavramı görsel ve hareketli bir şekilde öğrencilerinizle paylaşabilirsiniz. Sitede her bir modelin yapılışının adım adım görüntülü anlatımı bulunuyor.

Paper Plate Education: http://analyzer.depaul.edu/paperplate/Video.htm

Yıldız Evrimi Simülasyonu

Yıldızlar, evrendeki gaz ve toz bulutlarından oluştuklarından itibaren, yaşamları süresince belirli aşamalardan geçerek "evrim" geçirirler. Yıldızlar, ilk etapta belirli bir kütle ve yüzey sıcaklığına erişerek ünlü yıldız evrimi diyagramı "Hertzsprung-Russell(HR) Diyagramı"nda anakol(ing: main-sequence) boyunca bir yer edinirler. Ardından, merkezlerindeki nükleer yakıt tükenmeye başladıkça bu noktadan ayrılarak başlangıç kütlelerinin belirlediği bir yolda ilerlerler.

HR diyagramı, yatay eksende yıldızın yüzey sıcaklığını, dikey eksende ise parlaklığını gösterir. Genelde HR diyagramları bir yıldız için değil, belirli bir grup yıldız için hazırlanır; dolayısıyla bu diyagramlarda birçok yıldızın, gözlenen yüzey sıcaklığı ve parlaklık arasındaki ilişkiye göre diyagramdaki konumu verilir. Bu haliyle, HR diyagramı bir yıldızın evrimi konusunda bize doğrudan bilgi vermez. 'Star in a Box' arayüzü,te tam bu noktada, HR diyagramındaki bir anakol yıldızı ömrü boyunca takip etsek(gözlesek) yüzey sıcaklığı ve parlaklığınının nasıl değişeceğini interaktif bir şekilde gösteriyor.

Programı başlattığımızda, öncelikle model yıldızın kütlesini(mass) belirlememiz isteniyor. Ardından sağ alttaki ilerleme tuşu ile zamanı istediğimiz hızda ilerleterek yıldızın HR diyagramındaki konumunu sol panelden gözleyebiliyoruz. Sağ paneldeki butonları kullanarak ayrıca yıldızın parlaklığı ve yarı çapındaki değişimi Güneş ile karşılaştırabiliyoruz. Sağ üstteki "Data Table" butonu ile de seçtiğimiz yıldızın evrim aşamalarına dair ilgili bilgileri görebilir, istersek .CSV uzantılı bir dosya şeklinde indirip, Excel'de açarak üzerinde işlemler yapabiliriz.

Lise kademesinde anlatılan "Yıldız Evrimi" konusunda, HR diyagramları ve yıldız evriminin aşamalarını öğrencilerin gözünde daha iyi canlandırmak ve birçok bilgiyi aynı arayüz üzerinden vermek için epey etkili bir program "Star in a Box". Yıldız Evrimi ile ilgli daha önceki Galileo Öğretmen Programları'nda verilmiş sunumlar için GOEP sitesinin Kaynaklar kısmından yararlanabilirsiniz.

Star in a Box arayüzü internet adresi: http://lcogt.net/siab/

AstroEDU - Astronomi Etkinlikleri Veritabanı

AstroEDU, astronomi eğitiminde kullanılabilecek çeşitli aktivite planlarının paylaşıldığı yeni bir platform! Farklı konulardan ve farklı seviyelerden birçok eğitim materyali, sitedeki belirli "değerlendime" aşamalarından geçtikten sonra sitede paylaşılıyor.

Dünya Astronomi Birliği, UNAWE(Evreni Anlayalım) gibi oluşumların desteklediği projenin internet sitesinde temel olarak altı kategoride(Güneş, Yıldızlar, Çizim, Galaksiler, Dünya ve Ay) birçok aktivite bulunuyor. Her bir aktivitenin uygulama detayları, yaş aralığı, destekleyici materyalleri ve değerlendirme önerileri ile birlikte sunuluyor.

Siteye ayrıca geliştirdiğiniz bir etkinliği gönderip bütün kominite ile paylaşabilirsiniz.

AstroEDU: http://astroedu.iau.org/

Büyük Ayı Takımyıldızı Saati

Gökyüzünde yönümümüz bulmak için öncelikle Kutup Yıldızı'nı bulmamız gerekir. Fakat Kutup yıldızının çok parlak olmaması ve etrafında benzer parlaklıkta birçok yıldız olması nedeniyle Büyük Ayı takımyıldızındaki hedefleyici yıldızlardan yardım alırız. Kutup Yıldızını bulmak için, gece gökyüzünde her mevsim kolaylıkla fark edilebilen, büyük bir cezve şeklindeki Büyük Ayı takımyıldızını bularak, ucundaki iki yıldız doğrultusunda yaklaşık dört adım atmanız yeterli. Bu doğrultuda karşılaştığınız ilk parlak yıldız Kutup Yıldızı, yani Polaris olacaktır.

Büyük Kepçe Görüntü Katkısı ve Telif Hakkı : Jerry Lodriguss (Işığı Yakalamak)

Büyük Ayı(tıpkı diğer takımyıldızlar gibi) gece boyunca Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönüşü etkisiyle Kutup Yıldızı'nın etrafında döner. Takımyıldızın bu hareketi sayesinde gece boyunca yönelimine bakarak saati tespit etmemiz mümkündür. Bunun için de aşağıdaki "Büyük Ayı Takımyıldız Saati"ni kullanabilirsiniz.

Üst üste yerleştirilmiş iki daireden oluşan saatin öncelikle gözlem yapılan ay'a göre ayarlanması gerekiyor. Örneğin Ocak ayında gözlem yapıyorsanız, alttaki daireyi çevirerek "January" kısmını en üste getiriyorsunuz. Ardından üstteki dairede Büyük Ayı takım yıldının gökyüzündeki duruşunu(yönelimini) oluşturana kadar döndürüyorsunuz. Gökyüzündeki görüntü ile önünüzdeki görüntü eşleştiğinde üstteki bölümden saati okuyorsunuz. Kış saati uygulamasında 1 saat eklemeyi de unutmuyorsunuz!

Büyük Ayı Takımyıldızı saati, gece gözlem etkinliklerinde, gökyüzünün dönüşünü anlatmak ve uygulamalı olarak göstermek için etkili bir materyal... Saati yapmak için, aşağıda bağlantıları verilen dosyaları indirip kartona basarak, uygun bir şekilde kesip üst üste monte etmeniz yeterli.

Büyük Ayı Takımyıldızı Saati Modeli: http://www-tc.pbs.org/seeinginthedark/pdfs/big_dipper_star_clock.pdf

Modelin birleştirme ve kullanımı için detaylı klavuz: http://www-tc.pbs.org/seeinginthedark/pdfs/big_dipper_star_clock_instructions.pdf

Bu materyal PBS kanalının amatör astronomi belgeseli "Seeing in the Dark" programın öğretmenler için materyaller kısmında paylaşılmıştır. Belgeselin ön-izlemesi için tıklayınız.

Evren Ölçeği

Evren, bildiğimiz en küçük parçacıklardan devasa galaksi kümelerine kadar en küçük ve en büyüğü içinde barındıran bir yapı.. Aradaki büyüklük farkının 10^40'tan(10'un yanında 40 tane sıfır..) daha fazla olduğunu göz önünde tutarsak, bu skalanın her iki ucundaki büyüklükleri karşılaştırarak göstermek kağıt üzerinde epey güç.. Tam da bu noktada bilgisayar ile üretilmiş etkileşimli grafik arayüzler devreye giriyor ve atom altı parçacıklardan evrenin bütününe kadar bütün yapıları tek bir pencereden incelememizi, karşılaştırmamızı sağlıyorlar. Bunlardan ikisi "Magnifying the Universe"(Evreni Büyütmek) ve Nikon'un Universcale arayüzleri..

"Magnifying the Universe" arayüzüyle, görünür evrende her ölçekteki madde ve canlıların harika bir büyüklük karşılaştırmasına yer veriliyor. Siteyi açtığınızda karşınıza gelen ekranda istediğiniz ölçekten başlayabilir, ardından sağ alttaki ölçeği onar onar artırıp-azaltarak etklieyici gezintiler oluşturabilirsiniz.

Nikon'un "Universcale" arayüzü de benzer bir mantık ile oluşturulmuş, yine atom altı parçacıklardan, gözlenebilir evren ölçeğine görsel bir gezinti sunuyor.. Cisimler üzerine tıkladığınızda kısa bilgilere de ulaşabiliyorsunuz.

Bunların yanında, evrendeki ölçekler konusunda Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nin hazırladığı "The Know Universe" (Bilinen Evren) videosu da en etkileyici kaynaklar arasında. Youtube'dan izlemek için tıklayınız.

Magnifying the Universe: http://www.numbersleuth.org/universe/
Nikon Universcale: http://www.nikon.com/about/feelnikon/universcale/index.htm

Evrene Dokunun!

Bu haftaki astronomi eğitim materyali olarak çok özel bir projeyi ve materyallerini tanıtmak istiyoruz. Gökyüzünü, gezegenleri, yıldızları görme engelli çocuklara anlatmak ve onları da evreni anlama heyecanına ortak etmek için hazırlanmış bir proje "A Touch of a Universe"(Bir Dokunmalık Evren).. Portekiz merkezli olarak geliştirilen projede, çeşitli el ile tutulur, dokunsal materyaller kullanılarak takımyıldızlar, gezegenlerin yapıları, galaksiler, yıldızlar arası madde gibi kavramlar anlatılıyor.

Projenin temel hedefi bu materyallerden oluşturulan birçok kiti, maddi şartları elverişsiz bölgelerdeki çocuklara ulaştırmak.. Aynı zamanda internet sitelerinde bu materyallere dair dökümanlar da paylaşıyorlar.


Görsel engelliler için hazırlanmış özel Ay küresi ve üzerinde takımyıldızlar bulunan Gökküre

Elle tutulur, dokunsal materyaller konusunda bir başka kaynak da Chandra X-Işını uydusunun internet sitesinde sunduğu "elle tutulur posterler".. Görebildiğimiz optik tayfın dışında gözlemler yürüten bu uydunun elde ettiği "fotoğraflar" gerekli yönlendirmeler eşliğinde görme engelliler için hazırlanmış. Bunları siteden indirerek basabilir; sağlanan aktivite kitapçığı ile çeşitli aktiviteler düzenleyebilirsiniz.

Bu alanda Türkiye'de astronomi konusunda bir çalışma yapılıp yapılmadığını bilmiyoruz. Bu yazıyı, ilgili alanlarda çalışan kişilere yönlendirmenizi ve varsa kendi deneyimlerinizi bizlerle paylaşmanızı rica ediyoruz.
                        Jupiter'in atmosferindeki "fırtınaları" dokunarak öğrenmek

A Touch of a Universe internet sitesi: http://astrokit.uv.es/project.html
Chandra X-Işını Uydusu Elle Tutulur Posterler: http://chandra.si.edu/edu/fettutactile.html

Mars Yüzeyinde Robot Sürelim!

Hemen her gün Mars'a dair çıkan haberlerden de anlaşılacağı üzere, biliminsanları kızıl gezegen hakkında her geçen gün daha da fazla bilgi ediniyorlar. Artık günlük yaşantımızın bir parçası olan bu Mars keşiflerinin arka planındaki bilim ve teknolojiyi incelemek için harika bir grafik arayüzü var: "Mission to Mars 3D Experiment". İçinde iki grafiksel modül barındıran bu arayüz, Mars araştırmalarını görsel olarak sunmak için oldukça etkili bir materyal!


Mars'a gönderilen uydular ya da robotları Dünya'dan fırlatmak için en iyi zamanın belirlenmesi çok önemli bir konu. Bunun için Dünya ve Mars'ın birbirlerine göre en uygun konumda olması gerekiyor ki, Dünya'dan gönderilen uzay aracı yaklaşık altı ay içinde Mars'ı yörüngesinde yakalayabilsin.. Arayüzdeki "Mission to Mars" modülüyle, Güneş Sistemi'nin grafiksel bir gösterimi üzerinden gerekli hesapları yaparak fırlatılış için en iyi zamanı belirliyorsunuz.


İkinci modülde(Mars Rover) ise doğrudan Mars yüzeyindeki Curiosity robotunu yönlendirerek çeşitli bilimsel deneyler gerçekleştiriyorsunuz. Elbette robota gönderdiğiniz emirlerdeki gecikmeleri de göz önüne almanız gerekiyor. Bu benzetim NASA'nın gerçek Mars robotlarını kullanan kişileri eğitmek için kullandığı benzetimlerin çok benzeri bir arayüz üzerinden tasarlanmış.

Her iki arayüzün yüklenmesi biraz sürebiliyor ve orta seviye bir grafik kartına ihtiyaç duyuyor. Arayüzü kullanarak yapılabilecek eğitim çalışmaları için de ayrıca bir materyal kiti mevcut(Teaching Kit).

ISON kuyruklu yıldızı kağıttan modeli!

Kağıt katlamasını sever misiniz? Peki kuyruklu yıldızları? İkisini bir araya getirebilecek bir önerimiz var meraklılarına; ISON kuyruklu yıldızının yörüngesini gösteren kağıt bir model yapmak!


ISON, bir yılı aşkın süredir meraklıları tarafından merakla beklenen ve 28 Kasım’da Güneş’e çok yakın bir konumdan geçecek bir kuyruklu yıldız... Güneş’e gittikçe yaklaştığından son günlerde özellikle parlaklığında çok ciddi bir artış söz konusu ve arkasındaki kuyruğun gelişimi fotoğrafçıların harika pozlar yakalamasına imkan tanıyor (En güncel gelişmeleri ve fotoğrafları ISON news sayfadan takip edebilirsiniz)

                                   ISON'un 15 Kasım'da çekilen fotoğrafı (Telif Hakkı: Damian Peach)

ISON’un Güneş’in çok çok yakınından geçeceği yörüngesini, masanızın üzerinde görsel bir model olarak görmek istiyorsanız, Japon ISON gözlem kampanyası sitesindeki modeli renkli ya da renksiz olarak indirip, 200-250 gr ağırlığında bir kağıda basarak sitede yer alan yönergeleri izleyerek kesip katlayıp yapıştırmanız yeterli. (Modeli indirmek için tıklayınız) Modeli kuyruklu yıldıza dair yapacağınız sunumlarda, atölyelerde de kullanabilirsiniz. Bu modeli destekleyici olarak internet üzerinden ISON'un 3-D interaktif yörünge modelini kullanabilirsiniz.

ISON’a dair Türkçe kaynaklardan birkaçı:

-ISON Kuyrukluyıldızından Parlama Haberi Var-Ethem Derman

-Dayan ISON – Astronomi Diyarı

-ISON’un Güneş’e Yolculuğu – Meteor Yağmuru Olacak mı?-Açık Bilim

-ISON Kuyrukluyıldızı- Bilim Sol

Kağıttan Astronomi Modelleri

Kağıttan modeller gerek ekonomik ve ulaşılabilir olmaları, gerekse de yapım sürecinin keyifli olması sebebiyle en etkili kaynaklar arasında... Astronomi konusunda da "elle tutulur" materyal anlamında kağıt modellerle, kesip yapıştırarak yapabileceğiniz birçok şey var... Bunlar arasında Güneş Saati, Yıldız Atlasları, Güneş'in ve Dünya'nın 3 boyutlu fiziksel modelleri, Güneş ve Dünya Merkezli Sistemlerin karşılaştırmasını yapan modelleri ve daha birçoğunu Canon'un "Creative Park" adlı sitesinden, bir araya getirmek için gerekli adım adım yönergeleri ücretsiz olarak indirip, yazıcınızdan çıkararak kendiniz yapabilir, derslerde veya çeşitli eğitimlerde kullanabilirsiniz.

Canon Creative Park Science Models: http://cp.c-ij.com/en/contents/2024/list_15_1.html

Sitedeki birçok modelden örnek olarak ikisini aşağıda görebilirsiniz. 

Güneş'in katmanlarını gösteren detaylı model

Güneş Merkezli Kopernik Modeli ile Dünya Merkezli Batlamyus Modelini gösteren kağıt model

Sitede, yapmak istediğiniz modelin resmine tıkladıktan sonra açılan sayfada  "Pattern A4" butonuna tıklayarak modelin A4 haline, "Assembly Instructions A4" butonu ile de modelin yapımını adım adım anlatan dökumana pdf olarak ulaşabilirsiniz. Kağıt modellerin dayanıklı olması için yazıcıdan çıktı alırken en az 120 gr ağırlığında kağıtlar kullanılması öneriliyor.

Sitede sadece astronomi değil, birçok farklı konuda(bilimle veya farklı eğitim alanlarında) kullanılabilecek yüzlerce kağıt model sizleri bekliyor..

Gökyüzü Gözlemciliği El Kitabı

Astronomiyi öğrencilere ve ilgilenen herkese sevdirmenin en güzel yolu onları birer "amatör astronom" yapmak olsa gerek. Amatör astronomlar, kendi imkanlarıyla kimi zaman çıplak gözle, kimi zaman dürbünle, bazen de evinin arkasına kurduğu küçük teleskobu ile gökyüzünü izlerler, gözlediklerini not ederler veya fotoğrafını çekip birbirleriyle paylaşırlar. Hatta yaptıkları gözlemleri profesyonel astronomlarla paylaşıp bilime gerçek katkı bile sağlayabilirler..

Bu yönde atılacak ilk adımlardan biri Tübitak'ın yayınladığı, internetten ücretsiz indirebileceğiniz "Gökyüzü Gözlemciliği" kitapçığını baştan sonra okumak! Kitapçıkta, bir astronomi meraklısının, amatör astronomi konusunda giriş aşamasında bilmesi gereken her konuya değinen birçok makale bulunuyor. Gökyüzünde gördüklerimizden, astronomi haritaları ve atlaslarına, değişen yıldızlardan amatör astronomide kullanılan dürbün ve teleskoplara kadar farklı farklı konularda oldukça bilgilendirici yazılar hepsi... Gökyüzü Gözlemciliğine başlangıç için birebir.

Gökyüzü Gözlem kitapçığını indirmek için tıklayınız.

Amatör astronomi konusunda bir referans kaynak olarak da Akılçelen Yayınlarından çıkan "Yıldızların Altında Bir Yıl" kitabı gösterilebilir. Bu kitap, çocukluğunda amatör bir gökbilimci olan yazarın(C. L. Calia), yetişkinliğinde gökyüzü tutkusuna geri dönüp, kendi gözlemevini inşa etmesi sürecini de kapsayan bir yıllık astronomi macerasını konu ediniyor. Yazarın kendi deneyiminin yanında, her ayın gökyüzüne dair averdiği detaylı bilgiler ve anlattığı hikayeler çok güzel bir bütünlük oluşturuyor. Gökyüzüne meraklı ve bu merakını "hobi" düzeyine taşımak isteyenler için harika bir kaynak kitap!

Pages